Karacakılavuz Dokumaları
  • Karacakılavuz Dokumaları

    Ülkemizin her yöresinde ahşap dokuma tezgâhları ile yörenin özelliğine uygun pek çok el emeği ile üretilen dokuma kumaşlar mevcuttur. Dokunan kumaşlar ise yörenin gelenek ve göreneklerine uygun olarak dikilerek çeşitli özelliklerde giysiler yapılmakta olduğu gibi çeşitli kullanım alanlarında da yöre de bu dokumalarla uğraşanlara gelir getirmektedir. kullanılmaktadır.

    Dokuma yapılırken, atkı ipliğinin sarıldığı ve atkı iplerinin, çözgü ipleri arasından geçirilmesini kolaylaştıran, iki ucu sivriltilmiş, çoğunlukla ahşap malzemeden yapılan alete mekik ve bu aletle dokunan dokumalara da mekikli dokumalar denir.

    Mekikli dokuma tekniğiyle yapılan dokumaların bir grubunu da dimi dokumalar oluşturmaktadır. Dimi dokumalar, dört pedallı yatay tezgâhlarda, atkı ve çözgü iplerinin kullanılmasıyla yapılan ve mekiğe sarılı atkıların, çözgüler arasından atlamalı bir şekilde geçirilmesiyle, elde edilen verev görünümlü yüzeye sahip dokumalardır.

    Cicim ise dokumalardaki atkı ve çözgü sisteminden ayrıca renkli desen ipliklerinin kullanıldığı bir dokuma türüdür.

    Dimi dokumalar, bez ayağı dokumalar gibi çözgü ve atkı ipliklerinden meydana gelmektedir. Aralarındaki fark, bez ayağı dokumanın düz, dimi dokumanın ise verev görünümlü zemine sahip olmasından kaynaklanmaktadır. Dimi dokumalar, motifli ya da motifsiz olarak, dokunmaları nedeniyle iki farklı teknik kullanılarak yapılmaktadır.

    • Motifsiz Dimiler: Yalnızca atkı ve çözgü iplerinin birbirlerine, verev bir görünüm oluşturacak şekilde sarılmasıyla meydana getirilen dimi tekniğidir. Motife yer verilmeyen bu dokumalarda, deniz kabuğu, ayna ya da para kullanarak hareketlilik sağlanmaktadır.

     

    krcklvz19

     

     

    • Motifli Dimiler: Dimi ve cicim tekniklerinin bir arada kullanılmasıyla yapılmaktadır. Dimi tekniğiyle meydana getirilen dokuma zemini, üçüncü bir ip kullanılarak yapılan cicim teknikli motiflerle bezenmektedir.

     

    krcklvz20

     

     

    Dimi dokumalar, motiflerin zemine farklı düzenlerde işlenmelerinden dolayı çeşitli kompozisyon düzenleri göstermektedirler. Dimileri kompozisyonlarına göre şu şekilde sınıflandırmak mümkündür.

    Yatay Yönde Kompozisyona Sahip Dimiler

    Dokuma zeminine motifler yatay bir şekilde yerleştirilmektedir ve bu motifler atkı sıralarıyla birbirinden ayrılarak sınırlandırılmaktadır.

     

     

    krcklvz21

     

     

    Dikey Kompozisyona Sahip Dimiler

    Desen iplerinin çözgü iplerine dikey bir şekilde sarılmasıyla oluşturulan motifler birbirleriyle bağlantılı olarak yüzeyi meydana getirmektedir.

     

     krcklvz22

     

     

    Serpme Pozisyona Sahip Dimiler

     

     

    krcklvz23

     

     

    Motiflerin, dokumaların yüzeyini tamamen doldurmadan serpme hissi uyandıracak şekilde işlenir.

    Mihraplı Kompozisyona Sahip Dimiler

     

     

    krcklvz24

     

     

    Seccade olarak kullanılmak üzere dokunan türlerde karşımıza çıkan kompozisyondur.

    Merkezi Kompozisyona Sahip Dimiler

     

     

    krcklvz25

     

     

    Bu kompozisyon düzeni, motifin dokumanın merkezine işlenmesiyle ortaya çıkmaktadır.

    Karacakılavuz Dokumalarının Özellikleri

    Dimi Dokumalar

    Dokumalar yapılırken atkı ipliğinin sarıldığı ve atkı iplerinin, çözgü ipleri arasından geçirilmesini kolaylaştıran, iki ucu sivriltilmiş, çoğunlukla ahşap malzemeyle yapılan alete mekik ve bu aletle dokunan dokumalara da mekikli dokumalar denir.

    Mekikli dokuma tekniğiyle yapılan dokumaların bir grubunu da dimi dokumalar oluştur

     

    krcklvz26

     

     

    maktadır. Dimi dokumalar, dört pedala sahip yatay tezgahlarda, atkı ve çözgü iplerinin kullanılmasıyla yapılan ve mekiğe sarılı atkıların, çözgüler arasından atlamalı bir şekilde geçirilmesiyle elde edilen verev görünümlü yüzeye sahip dokumalardır. Bu görünüm, gücülerin bağlı olduğu pedallara basım sırasının, farklı bir düzende olması sayesinde elde edilmektedir. Dimi örgüsü kumaş üzerinde diyagonal çizgiler oluşturur.

    Karacakılavuz el dokumalarında, kirkitli dokuma çeşitlerinden biri olan ‘Cicim’ tekniğini, hem de mekikli dokuma çeşitlerinden biri olan ‘Dimi’ dokuma tekniği, yapılan dokumaların zemin dokusunda, cicim dokuma tekniği ise zemin dolu üzerinde, motif ve desenlerin oluşturulmasında kullanılmaktadır. Ayrıca bezayağı (düz bez dokuma) tekniği ile yörede ‘cecala’denilen çizgili dokumalar ve’çergi’ denilen yün yer yaygıları da yapılmaktadır.

    Dimi dokumalar yüzeyinde bulunan atkı ve çözgü ipliklerinin yoğunluğuna göre atkı dimisi, çözgü dimisi ve çift yüzlü veya iki taraflı dimi olmak üzere üç şekilde gruplandırılır. Yörede dokumaların en önemli özelliği, zeminlerin dimi tekniğiyle meydana getirilmesi ve yüzeylerin de cicim tekniği ile meydana getirilen motiflerle bezenmeleridir. Yapılan dokumaların zemininde kullanılan, yörede şayak örgü olarak isimlendirilen dimi dokumalar 4 çerçeve ve dört ayaklı ahşap dokuma tezgahlarında dokunmaktadır.

     

     

    krcklvz27

     

     

    Bu tezgahların yapımında, dayanıklı olmalarından dolayı meşe, çam ya da gürgen ağaçları tercih edilmektedir. Tezgâh, düzeneğin sabit durmasını sağlayan denge ayakları, çözgü iplerinin sarıldığı ön ve arka marmar, çözgü iplerinin birbirinden ayrılmasını sağlayan gücü, atkı iplerinin sıkıştırılmasını sağlayan tefe, çözgü iplerinin sıralı bir şekilde kaldırılmasını sağlayan pedallar ve tezgâha gerilmiş olan çözgü iplerini germek için kullanılan gericek adı verilen parçalardan oluşmaktadır.

    Dimi tekniği, dört pedallı tezgahlarla yapılabilen bir tekniktir ve atkı iplerinin çözgü iplerinin arasından kaydırmalı şekilde geçirilmesiyle ortaya çıkmaktadır.

    Bu dokuma türünde, atkı iplerinin çözgü iplerinin arasından geçirilmesi sırasında pedallar ikişer ikişer kullanılmaktadır. Önce sağ ayak birinci, sol ayak üçüncü pedala basılarak atkılar, çözgüler arasından geçirilir, daha sonra sağ ayak ikinci sol ayakta dördüncü pedala basılarak atkı ipleri geri döndürülmektedir. Böylece dokuma yüzeyinde diyagonal bir görünüm elde edilmektedir.

    Dört Gücülü Dimide Dokuma Sıra Tahar

    Atkı ve çözgü iplerinin, iplikleri eşit aralıklarla kesiştikleri bez dokuma veya atkı yüzlü dokumada atkı iplikleri arasına renkli desen iplikleri sıkıştırılarak, dokuma yüzeyinde kabartma desenler oluşturma tekniğidir. Yörede yapılan dokumalarda ise bu işlem çözgü ipliklerinin üzerine dimi dokuma yapılırken, uygulanacak motifin durumuna göre renkli desen iplikleri, dokumanın arkasından önüne geçirilir ve belirli atlamalar yapılarak tekrar arkada serbest bırakılır. Dokumanın tüm eni boyunca değişik renk ve biçimdeki motifler içinde atlamalar yapılıp, iplikler arkaya verildikten sonra çatkı iplikleri geçirilerek sıkıştırılır. Motifler tamamlanıncaya kadar her sırada aynı işlem yapılarak dokuma bitirilir.

    Kullanılan Malzemeler ve Araçlar

    Karacakılavuz dokumalarının atkı iplerinde, hayvansal kökenli dokuma malzemelerinden biri olan ve koyun yünlerinden elde edilen yün ip, çözgü iplerinde ise bitkisel kökenli dokuma malzemelerinden olan iplerin kullanıldığı görülmektedir.

    Bitkisel boyamacılık, bitkilerin kök, gövde, yaprak ve çiçeklerindeki boyarmaddelerden yararlanılarak yapılan boyamacılık işlemidir. Boyamacılık için kullanılan bitki örnekleri kurutularak veya taze olarak kullanıldığı gibi belirli mordan maddeleri kullanılarak da bir ön işlemden geçirilebilir. Mordan maddelerinin kullanımın amacı boyaların sabitleşmesini ve değişik renk tonlarının eldesini sağlamaktır Boya cisimleri renklendirmek için yapılan sırdır. Dokumada boyama işlemi ise boyanın iplik ve dokumalar üzerine uygulanmasıyla gerçekleştirilmektedir.

    Dokuma yapımında kullanılan ipler organik boyalarla boyanmaktadır. Organik boyalar, çeşitli minareler ya da bitkisel ve hayvansal kökenli pigmentlerle yapılan doğal boyalar ve maden kömürü katranının damıtılmasıyla elde edilen aromatik hidrokarbonların aniline çevrilmesiyle suni organik (sentetik) boyalar olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır.

    Dokuma yapımında kullanılan iplerin boyanmasında, genellikle doğal boyalardan yararlanılmaktadır. Doğal boyalar çeşitli bitkilerin çiçek, yaprak, kök, kabuk, gibi kısımlarından elde edilmekte ve bunlar yaş ya da kuru olarak kullanılmaktadır.

    Dokuma yapımında kullanılan ipler, kullanılacak renge göre boyanır;

     

     

    krcklvz28

     

    • Kırmızı ayva yaprağından ve meniskus yaprağından
    • Yeşil ceviz kabuğu ve yaprağından
    • Mavi çivit otundan
    • Sarı muşmula, papatya çiçeğinden ve döngel yaprağından
    • Majdıran karası majdıran ağacının kabuğundan
    • Moru kahverengi ceviz kabuğundan
    • Krem rengi ıhlamurdan
    • Yeşil Allah ağacı yaprağından
    • Hardal sarısı soğan kabuğundan
    • Laciverti çivit otundan

    Elde edilir.

     

     

    krcklvz30

     

     

    Yöre dokumalarının geçmişte, tamamen koyunlardan kırkılan yünlerden elde edilen iplerle yapıldığını, kırkılan yünlerin dere kenarlarında yıkadıklarını, yıkanan yünleri güneşe sererek kuruttuklarını, kuruyan ipleri yün tarağı ile tarayarak düzleştirdiklerini, bunları kirmanlarla ip haline getirdiklerini ve ipler çıkrık yardımıyla yumağa dönüştürüldüğü yapılan araştırmalar sonucunda ortaya çıkmıştır.

     

     

    krcklvz31

    .

     

     

    krcklvz32

     

     

    krcklvz29

     

    Karacakılavuz dokumalarında kullanılan geleneksel motifler

     

     krcklvz1

     

     

    krcklvz2

     

     

    krcklvz3

     

    krcklvz4

     

     

    krcklvz5

     

     

    krcklvz6

     

     

    krcklvz7

     

     

    krcklvz8

     

     

    krcklvz9

     

     

    krcklvz10

     

     

    krcklvz11

    Karacakılavuz kalın dokuma örnekleri

     

     krcklvz12

     

    krcklvz13

     

     

     krcklvz14

     

    Dokumada Dekoratif Ürünler

     

     

     krcklvz15

     

     krcklvz18

    Yazan Pazartesi, 10 Ağustos 2020 12:33 in Dokuma Okunma 55 defa