Lif Karışımlarının Boyanması
  • Lif Karışımlarının Boyanması
    Yazan

     

     

    Yapısında özellikle elyaf ve filamentler bakımından birbirine benzemeyen bileşenler bulunan ipliklere karışım veya kombine iplik denir.İki veya daha fazla elyafı bir araya getirerek karışım iplik elde edilir.

     

    ELYAF KARIŞIMI

     

    Karışım, iplik üretimi ve yüzey oluşumundan bu yana yapılmaktadır. Karışım ile iyileştirilen kalite ve düşürülen maliyet yanında başka yararlar da kazanılır. Eski iplikçiler"iplikçinin sanatı karışımda gizlidir" diyerek karışımın önemini güzel bir şekilde vurgulamışlardır. Günümüzde lif karışımı bilim ve sanatın bileşimi olarak düşünülmektedir. Sentetik liflerde lif üretimi sırasında karışım yapmak mümkündür.İplik fabrikalarında kullanılan hammaddeler özellikleri bakımından homojen bir nitelik taşımazlar. Doğal lifler için aynı bölgeden veya aynı hayvandan alınıyorsa bile liflerin incelikleri, uzunlukları, mukavemetleri, elastikiyetleri, rengi gibi temel lif özellikleri farklı, önemli değişiklikler gösterebilirler. Bu durum doğal lifler için farklı yetişme koşullarından kaynaklanmaktadır. Örneğin, kısa/uzun lif boyları, yüksek/düşük kaliteli, dıştan uygulana etkilere karşı dirençli/dirençsiz, temiz/kirli doğal lifler bulunabilir.Sentetik liflerde, lifler içindeki farklılıklar ise üretim koşullarından kaynaklanabilir. Kimyasal lifler temelde endüstriyel olarak kontrollü bir dizi işlem sürecinden geçtikten sonra elde edilmelerine rağmen, üretim partileri arasında az çok farklılıklar bulunabilmektedir.İncelik ve uzunluk bakımından oldukça düzgün olmalarına rağmen, sentetik liflerde kıvrım farklılıkları, ton farklılıkları ve fiziksel özelliklerinde çok az da olsa sapmalar olabilmektedir.Bu sapmaları dengeleyebilmek amacıyla karışım işlemi gereklidir.

     

    Lif karışımları aşağıdaki amaçlara ulaşmak için yapılabilmektedir.

     

    1-Karışım ile mümkün olduğunca düzgün dağılımlı bir hammadde elde edilir. Mevsim, klima ve bakım koşullarından ötürü hammadde üzerindeki muhtemel değişiklikleri ve teknik olarak üretim hatalarından kaynaklanan sapmaları homojenize ederek, her noktası aynı özelliği gösteren bir ürün elde edilir. İplik içinde liflerin homojen dağılması iplikte düzgün çalışmayı güvence altına almakta, aynı zamanda mukavemet yönünden karıştırılan liflerden uygun şekilde yararlanılması sağlanmaktadır. Elyaf kesitinde sağlanacak homojenlik ipliğin daha düzgün, kumaşlarda daha iyi bir kumaş yapısını sağlayacaktır.

    2-Farklı kaynaklardan gelen hammaddelerin iplik içinde homojen dağılımı sonucu üretilen ürünün kalitesi yükseltilir.

    3-Karışım yapılacak liflerin iyi özelliklerinden yararlanılır. (Örneğin, polyester/pamuk karışımında polyesterin sağlamlık ve kolay bakım özelliklerinden yararlanılır.) Uygun lif inceliği ve uzunluğu seçilerek tuşe, parlaklık, renk vs.ye etki edebilir.

    4-Pahalı olan doğal liflerin bir kısmı yerine ucuz olan yapay lifler kullanılabilir.(Örneğin, yün/pamuk yerine yün/viskon)

    5-Kullanım yerine ve amacına uygun olarak düzgün satıhlı, parlak veya mat lifler veya lif karışımları kullanılır.

    6-Farklı özelliklerdeki lif çeşitleri veya tipleri kullanılmakla modaya uygun efektler kazanılır.

    7-İpliklerde fizyolojik özellikleri daha iyi hâle getirmek amacıyla karışım yapılır.Örneğin, ısı yalıtımı, tutum özellikleri, nem çekme özellikleri gibi.

    8-İplikte, iplikten elde edilen kumaşta ve son mamulde bakım özelliklerinin düzeltilmesi amacıyla karışım yapılır. Tekstil mamullerinde yıkama, kurutma, ütüleme gibi özellikler iyileştirilir.

    Yapay lifler henüz yokken doğal liflerle, istenilen özelliklere göre düşünülen kombinasyonlarla en uygun bir konum saptanmış ve çalışılmıştır. Örneğin, %50 koyun yünü ile karaca, geyik lifi karıştırılarak sadece kullanım değeri yükseltilmekle kalınmayıp av ile kazanılan bu lifler de değerlendirilmiştir. Yapay liflerdeki gelişmeler ışığında karışım tekstillerine yeni özellikler kazandırmak mümkün olmuştur. Karışımda yapay lif kullanımının yararları maliyeti düşürmenin yanı sıra daha düşük yüzey ağırlığı, daha kolay bakım (yıka-giy) imkânı, mamuller için çok kolay dikim olmuştur. Ürün için fiyat etiketi önemli olduğundan pahalı olan doğal liflerin bir kısmı yerine ucuz yapay liflerin kullanımı şünülmekteydi. Ancak genelde kullanım değeri ağır basmaktadır. Doğal liflerle yapay liflerin karışımı daha çok, kullanım değerini yükseltmek amacıyla yapılmaktadır. Kullanım rahatlığı ve sağlığa uygunluk açısından karışımın özel bir yeri vardır. Üretim işlemleri boyunca hammaddenin makinedeki davranışını iyileştirmede bazı avantajlar getirilebilir. Örneğin, lif uzunluğu kısa olan (stapel) bir materyalin işlenmesinde

    bir miktar uzun lif karıştırıldığında bu lifler taşıyıcı lif görevi yaparak randıman ve kalitenin yükseltilmesinde önemli katkılarda bulunabilir. Lif karışımlarını kullanmanın bir diğer nedeni de modadır. Üçlü veya daha çoklu karışımlarla çalışılarak özel efekt iplikleri yapılır. Karışım komponentleri farklı incelik ve renklerde seçilerek bu etki arttırılabilir.Uygun karışımın amacı ise liflerin avantajlı özelliklerini bir araya getirmek, bir diğeri ile birleştirmek ve bir diğerinin istenmeyen özelliklerini kapatmak veya azaltmak olduğuna göre “en uygun karışım” ortaya çıkmaktadır.

    Değişik karışım oranlarında üretilen aynı tip ürünün özellikleri de değişiklik arz eder.En uygun karışımın hangi lifler arasında ve hangi oranlarda olduğunu saptayabilmek için her şeyden önce üründen beklenen özelliklerin bilinmesi gerekir. Bilinenden yola çıkılarak uygun lif seçimi yapılır. Hangi lifin hangi liflerle ve ne kadar oranla karıştırılması gerektiği

    hesaplanır. Tüm bunlar yapıldıktan sonra üretimin teknolojik açıdan yapılabilirliği araştırılır. Çeşitli lif karışımlarından üretilmiş bir iplikte, bu ipliği meydana getiren lif bileşenlerinin, ipliğin içinde düzgün bir dağılım göstermesi istenir. Öngörülen lif bileşenlerinin, ipliğin her bölümünde aynı dağılımı gösterebilmesi için lif komponentlerinin çok iyi bir şekilde karışmış olması gerekir. Karışımı oluşturan lif komponentlerinin fiziksel özellikleri (incelik, uzunluk, özgül ağırlı vs.) ne kadar farklıysa bu komponentlerden düzgün dağılımlı karışım elde etmek o kadar zor olur. Ancak özel amaçlı efekt karışımlarında farklı özellikteki komponentler bilinçli olarak karıştırılmaktadır.

     

    Bitmiş ürün için en iyi kaliteyi elde edebilmek amacıyla göz önünde bulundurulması gereken başlıca lif özellikler şunlardır:

     

    1-Elastikiyet

    2-Kıvrımlılık

    3-Kopma mukavemeti

    4-Düzgünsüzlük

    5-Dış yüzey yapısı

    6-Nem alma durumu vs.

    Belirtilen nedenler dolayısıyla değerli liflerden uygun fiyatta (ekonomik) üretim yapmak imkânsızdır. Ancak fiyatı dengeleyebilmek için değerli liflerle daha az değerli lifleri karıştırmak suretiyle en uygun karışım elde edilir. Bunun için de ön hesaplama ve karışıkontrolleri gereklidir. Optimal karışımda bir ürünün karışım en uygun hâle getirmede etken olan faktörler

    saptanır ve bunların kötü-yeterli-iyi şeklinde değişik karışım oranlarında tanımlar yapılarak üründe aranan etken faktörleri kapsayan bölge saptanır ve asıl üretime geçilir.

     

    LİF KARIŞIMLARININ ÖZELLİKLERİ

     

    Karışım lif üretimi sadece doğal liflerle sentetik liflerin karıştırılmasıyla oluşturulmamaktadır. Doğal/doğal lif, sentetik/sentetik lif, rejenere selüloz/selüloz lifler ve benzerlerinin karışımı da yapılmaktadır. Lif karışımları ikili karışım olabileceği gibi üçlü karışımlar da olabilmektedir. Lif karışımları ile bazı avantajlalar sağlanır. Bu da karışım liflerin genel özelliklerini belirler.

    Bunlar;

    1-Yüksek kopma dayanımı

    2-İyi sürtünme dayanımı

    3-Kolay yıkanabilirlik

    4-Buruşmazlık özelliği

    5-Boyutsal sabitlilik

    6-Çabuk kuruma

     

    LİF ( İKİLİ VE ÜÇLÜ ) KARIŞIMLAR

     

    Karışım liflerden üretilen kumaşlarda özellikleri bakımından hangi lif daha fazla kullanılmışsa kumaş o lifin özelliklerini daha fazla taşımaktadır. Örneğin %67 pamuk %33 polyester karışımı olan kumaşla %67 polyester %33 pamuk karışımı olan iki farklı kumaş aynı özellikleri göstermemektedir. Her iki kumaşta sıvı emer ancak %67 pamuk olan kumaş %33 pamuk olan kumaş nazaran daha fazla emecektir. Bu da pamuk oranının diğer kumaşagöre daha fazla olmasından kaynaklanmaktadır. Yine aynı kumaşlar için mukavemetliklerinikarşılaştıracak olursak polyester oranı fazla olan kumaş diğerine göre daha sağlam olacaktır.

    Tekstil liflerinin karışımları;

     

    doğal/doğal lifler, doğal/kimyasal lifler, doğal/rejenere selüloz lifler, kimyasal / kimyasal lifler, kimyasal / rejenere selüloz lifler olabilmektedir. İplikçilikte yaygın olarak kullanılan lif karışımları şunlardır:

     

    İkili Lif Karışımları

     

    1-Polyesterli karışımlar

    2-PES/Pamuk

    3-PES/Yün

    4-PES/Keten

    5-Akrilik karışımları

    6-Akrilik/Viskon

    7-Akrilik/Keten

    8-Naylon (polyamid) karışımları

    9-Yün/Polyamid

    10-Polyester/Polyamid

    11-Pamuk/Polyamid

    12-Poliakrilonitril/Polyamid

    13-Viskon karışımları

    14-Viskon/Pamuk

    15-Viskon/Yün

    16-Viskon/Polyamid

     

    Üçlü Lif Karışımları

     

    Pamuklu sistemlerde üçlü karışımlar

    1-PES/Pamuk/Keten

    2-PES/Pamuk/Suni İpek

    3-PES/Akrilik/Viskon (%50/30/20)

    4-PES/Pamuk/Diğerleri (%55/25/20)

    5-PES/Viskon/Diğerleri (%85/10/5)

    6-Kamgan sisteminde üçlü karışımlar

    7-PES/Yün/Keten

    8-PES/Keten/Suni İpek

    9-PES/Yün/Diğerleri (%50/30/20)

    10-PES/Yün/Angora (%55/25/20)

    11-PES/Yün/Akrilik (%50/30/20)

    12-Strayhgarn sisteminde üçlü karışımlar

    13-Yün/Viskon/Polyamid

     

    Diğer Karışımlar

     

    Karışımda kullanılan diğer lifler

    1-Tiftik İpek

    2-Angora Kaşmir

    3-Deve tüyü Keçi kılı

    4-Lama kılları Alpaka

    5-Döküntüler

    6-Yoluk yün karışımları

    7-İplik dolgu materyali

     

    Lif Karışımlarının Boyanmasında Elde Edilen Renk Efektleri

    Karışımların boyanmasında 4 farklı renk efekti elde etmek mümkündür:

    1-Karışımların aynı renkte ve renk derinliğinde boyanması ( üni boyama)

     

     

    042boya

     

     

     

    2-Karışımlardan yalnızca birinin boyanması

     

     

     

    043boya

     

     

    3. Karışımlardan birinin diğerine oranla daha koyu renge boyanması (ton-in-ton etkisi)

     

     

    044boya

     

     

     

    4. Karışımlardan birinin farklı renge boyanması ( çapraz boyama)

     

     

     

    045boya

     

     

    Boyarmadde Seçimi

     

    Lif karışımlarından üretilen mamul iplik veya kumaş hâlde olabilmektedir. Bu mamullerin boyanması için kullanılan boyarmaddeleri seçerken hassas olunmalıdır. Çünkü karışım ikili veya fazla olmasa da üçlü olabilmektedir. İkili karışımlarda az da olsa aynı boyarmadde her iki lifi de boyayabilmektedir. Karışımı oluşturan lifler çoğunlukla bileşenleri bakımından farklılık göstermektedir. Seçeceğimiz boyarmadde de şu özelliklerin olması istenebilir:

    Karışımı boyayan boyarmaddeler ile boyama yaparken diğer lifinde hafiften

    boyanarak kirlenmesi pek istemez. Örneğin, A boyarmaddesi ile A lifini B boyarmaddesi ile B lifi boyanacaksa, A boyarmaddesi ile boyama yaparken B lifinin kirlenmesi pek istenmez.

    Aynı şekilde B boyarmaddesi ile B lifini boyarken A lifinin de kirlenmesi pek istenmez.

    Ancak karışımı oluşturan lifler aynı renge boyanacaksa oluşabilecek kirlenme önemsenmeyebilir.

    1-Lif karışımlarında boyanmasında kullanılan boyarmaddelerin istenilen özellikleri kumaşa tam olarak aktarılabilmesi için bazı yardımcı maddeler (tekstil yardımcı maddeler) kullanılır. Kullanılan bu yardımcı maddeler karışımı oluşturan diğer liflere zarar vermemelidir. Örneğin, karışım kumaşın boyanmasında kullanılan A boyarmadde A lifini çok iyi boyayabilir ve B lifini kirletmeyebilir; ancak A boyarmaddesi ile kullanılan yardımcı maddeler B lifine de zarar vermemesi gerekmektedir.

    2-Boyama diyagramındaki sıcaklık artışı veya azalması karışımı oluşturan diğer life (boyanmış veya boyanmamış) zarar vermemesine dikkat edilmelidir.

    3-Karışım lifi boyayan boyarmadde veya boyarmaddelerin ekonomik olması boyarmadde seçimini etkileyen unsurlardan biridir.

    Başarılı bir boyama elde etmek için boyarmadde seçimi önemli bir faktördür. Hangi reaktif grubu içerirse içersin boyarmaddenin çekim, fiksasyon, tuz, flotte oranı, asitten, alkaliden ve diğer boyamaya yardımcı maddelerden etkilenme özellikleri benzer olması hâlinde boyarmaddeler birlikte kullanılmalıdır.

     

    Boyama Yöntemleri

     

    Karışım lifler emdirme veya çektirme yöntemine göre çalışan boyama makineleri kullanılarak liflerin boyanması sağlanır. Boyama yöntemleri çeşitli olmakla beraber tek

    banyoda boyama ve çift banyoda boyama diye, iki ana yöntemden söz edebiliriz.

     

    Karışım Liflerin Boyanması

     

    Karışım lifleri boyayan kişiler, bu işin bir sanat olduğunu her zaman söylerler. Çünkü karışım liflerini boyayabilmek için karışımda bulunan liflerin yapılarını ve birbirlerine karşı

    gösterdiği etkileri bilmek gerekmektedir. Karışım liflerin boyanmasında tek ya da çift banyo yöntemleri yapılabilir. Tek banyo yönteminde karışımlar aynı banyoda boyanır. Çift banyo yönteminde ise elyaf türlerinden biri önce, diğeri ise yeni bir banyoda birinciden sonra boyanır.

     

     

    Yazan Perşembe, 05 Mayıs 2016 20:10 in Boya-Apre Okunma 1812 defa